مانتیس Sinaiella azadi: گونه نوین اخوندک ایران به نام «آزادی»

گونه‌ای جدید از مانتیس (اخوندک) ایران به نام «آزادی»

مقدمه

در دل زیست‌بوم‌های متنوعِ ایران، کشف گونه‌های جدید حشرات همچنان ادامه دارد و به تازگی توجه روشن‌تری به اهمیت تنوع زیستی در کوهستان‌ها و زیستگاه‌های کمتر شناخته‌شده معطوف شده است. یکی از این کشفیات، گونه‌ای جدید از مانتیس (دعانما) است که Sinaiella azadi نام گرفته است؛ گونه‌ای که نه تنها از نظر ظاهری جالب است، بلکه پیام‌های مهمی برای حفاظت زیست‌محیطی، تحقیقات آینده و درک بهتر تعاملات گونه‌ها در اکوسیستم دارد.

نام «azadi» (آزادی) انتخاب شده نه تنها به‌عنوان یک نام علمی، بلکه نمادی است از آزادی تحقیق و پژوهش، شناخت گونه‌ها، و حفاظت اکوسیستم‌های طبیعی. این گونه در زیستگاهی کوهستانی در منطقه زرکوه استان مرکزی ایران کشف شده است؛ منطقه‌ای با پوشش گیاهی نیمه‌مطرایی که ویژگی‌های خاص زیست‌محیطی و تنوع نوعی اش دارد.

زمینه زیست‌محیطی و توزیع جغرافیایی

منطقه کشف مانتیس Sinaiella azadi در ارتفاع حدود ۲۱۳۰ متر از سطح دریا واقع شده است. زیستگاه عمده این گونه دامنه‌های کوه، سنگلاخ‌ها و گیاهان کم‌پوشش است؛ آب و هوای آن نیمه‌مطرایی بوده و دوره‌های خشکی قابل توجه در تابستان دارد. این شرایط باعث شده که گونه‌هایی که بتوانند با تنش زیستی گرما، تشنگی و نوسان دما کنار بیایند، برتری داشته باشند.

بررسی‌های بعدی نشان داد که نمونه‌هایی مشابه در موزه‌های ارمنستان یافت شده‌اند؛ این مسئله گمان وجود جمعیت‌های پراکنده از مانتیس S. azadi در زیستگاه‌های مشابه بین ایران و ارمنستان را تقویت می‌کند. این کشف، توزیع جغرافیایی جنس Sinaiella را از منطقه‌ای محدود به خاورمیانه به طیفی گسترده‌تر گسترش داد؛ پیش از این جنس Sinaiella عمدتاً در عربستان، مصر و شبه‌جزیره عربستان شناخته شده بود.

ویژگی‌های مورفولوژیکی

اندازه و رنگ‌بندی

• نرها در حدود ۲۵ تا ۳۲ میلی‌متر طول دارند، ماده‌ها اندکی بزرگ‌تر هستند.
• بال‌های پشتی در پایه تاریک‌اند و به تدریج به رنگ روشنی در قسمت نوک نزدیک می‌شوند؛ برخلاف گونه‌های نزدیک، این گونه دارای رنگ‌آمیزی تدریجی و ترکیبی اختصاصی است.
• ماده‌ها دارای بال‌های کوتاه‌تر و پوشش کمتر هستند؛ بال عقبی آن‌ها معمولاً قسمت اعظم پشت بدن را نمی‌پوشاند، که یکی از علائم تشخیص این گونه است.

ساختار بدنی و رفتار

• بخش‌های پاها و مفاصل حرکتی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که امکان استقرار مناسب روی سطوح ناهموار سنگی را ایجاد می‌کند.
• رفتار thanatosis (حرکت ایستادن در حالت مردگی) دیده شده است: وقتی احساس تهدید شود، این مانتیس بی‌حرکت می‌ماند، بدنش را نزدیک سطح قرار می‌دهد و رنگ پس‌زمینه گیاهان یا سطوح سنگی اطراف را تقلید می‌کند.
• حسگرها و بخش‌های چشمی چشمگیرند؛ قابلیت دید بالا و واکنش سریع به حرکات کوچک باعث شده است که آن را شکارچی موفقی بدانند.

روش‌شناسی تحقیق

برای بررسی این گونه، پژوهشگران مراحل زیر را انجام داده‌اند:

1. جمع‌آوری نمونه‌ها
   در بازدید‌های میدانی از منطقه زرکوه شازند، در زمان‌هایی که دما خنک‌تر است (صبح یا عصر)، با استفاده از تله‌های دستی ویژه (مانند تورهای شبانه) نمونه‌ها جمع‌آوری شده‌اند.
2. مستندسازی مورفولوژیکی
   پس از جمع‌آوری، اندازه اجزای بدن (بال‌ها، سر، تنه، پاها) با دقت با میکروسکوپ استریو اندازه‌گیری و ثبت شدند. عکس‌هایی با لنز ماکرو تهیه شده‌اند تا ساختار رنگ‌آمیزی، خطوط بال و الگوهای ویژه دیده شوند.
3. مقایسه با گونه‌های نزدیک
   از کلیدهای تشخیص موجود در جنس Sinaiella و خانواده Toxoderidae استفاده شده است. ویژگی‌های رنگی، اندازه، و رفتار مقایسه شدند تا ثابت کنند که azadi واقعاً گونه‌ای متمایز است و نه فقط یک جهش رنگی یا تفاوت محلی.
4. بررسی رفتار استتراری و اکولوژیک
   نمونه‌ها در استودیو و محیطی شبه‌میدانی در معرض تهدید مصنوعی قرار گرفته‌اند (مجاز بودن حرکت طبیعی آن‌ها، استفاده از عوامل دخالت‌کننده مثل لرزش سطح یا ارتعاش مشخص) تا واکنش‌های استتاری بررسی شود.
5. تحلیل داده‌ها و انتشار
   داده‌های جمع‌آوری شده شامل تصویر، اندازه‌گیری‌های بدنی، رنگ‌آمیزی و الگوهای رفتاری به صورت جدول در مقاله منتشر شده‌اند. همچنین مقایسه با نمونه‌های موزه‌ای و مطالعات قبلی انجام شده است.

پیامدها و اهمیت علمی

• گسترش تنوع زیستی کشور: وجود گونه جدید نشان می‌دهد که مناطق کوهستانی و زیستگاه‌های نیمه‌مطرایی هنوز از نظر تنوع گونه‌ای به خوبی کاوش نشده‌اند.
• حفاظت زیستگاه: چون این گونه خارج از مناطق حفاظت‌شده زندگی می‌کند، تهدیداتی مانند چرای دام، تغییر کاربری اراضی، استفاده از سموم کشاورزی و توسعه انسانی می‌تواند آن را آسیب‌پذیر کند.
• نماد همبستگی علمی: انتخاب نام «azadi» نشانگر اهمیت پژوهش، آزادی علمی، و توانایی محققان داخلی در کشف گونه‌های جدید بدون تکیه صرف بر همکاری خارجی است.
• کاربردهای زیست‌محیطی و آموزشی: این کشف می‌تواند بخشی از برنامه‌های آموزش محیط‌زیست،زیست‌گردشگری علمی و مطالعات زیستی دانش‌آموزی باشد؛ استفاده از آن به عنوان مثال در کتاب‌های درسی می‌تواند نگاه دانش‌آموزان را به تنوع زیستی کشور تقویت کند.

چالش‌ها و محدودیت‌ها

• هنوز بررسی ژنتیکی گسترده انجام نشده است؛ برای تأیید نهایی تمایز ژنتیکی بین Sinaiella azadi و گونه‌های مشابه نیاز به توالی‌یابی DNA وجود دارد.
• نمونه‌های کمی از مناطق دیگر وجود دارند؛ برای درک کامل پراکندگی جغرافیایی و تنوع ضمنی نیاز به پژوهش‌های میدانی بیشتر است.
• تأثیرات زیست‌محیطی و تغییرات اقلیمی ممکن است زیستگاه آن گونه را کاهش دهند؛ محافظت عاجل و مستمر مورد نیاز است.

نتیجه‌گیری

کشف Sinaiella azadi یک موفقیت بزرگ برای زیست‌شناسی ایران است، نه فقط به دلیل کشف یک گونه جدید، بلکه بخاطر اهمیت نمادین نام‌گذاری آن و پیامدهایی که در حوزه حفاظت زیستگاه‌ها، آموزش و پژوهش دارد. این کشف به ما یادآوری می‌کند که هنوز بخش‌های ناشناخته‌ای از طبیعت وجود دارند که باید شناخته شوند و حفاظت شوند.

📚 منابع

1. Kolnegari, M., Schwarz, C. J., Ghrejyan, T., & Borer, M. Sinaiella azadi sp. nov. (Mantodea: Toxoderidae); a new praying mantis species from Western Asia (Iran and Armenia). Zootaxa, Vol. 5594, No. 1 (2025): 98–110. DOI: 10.11646/zootaxa.5594.1.4
2. News – Mongabay. “Iranian scientist names new praying mantis species for freedom.” 10 March 2025. news.mongabay.com
3. Mapress / Zootaxa Article: “A new species of Mantodea from Iran and Armenia.” mapress.com